Z Ciechanowa do powstańczej Warszawy. Historia Janiny „Joanny” Żórawskiej

Przy ciechanowskim pomniku Powstańców Warszawskich pamięć ma konkretną twarz. To Janina Jadwiga Żórawska, córka dyrektora cukrowni, chemiczka, łączniczka Armii Krajowej i żołnierka, która przeszła przez konspirację, walki na Starym Mieście oraz niemiecką niewolę.

• Powstanie Warszawskie przypomina historię kobiety z Ciechanowa
• „Joanna” pracowała po cichu, ale na pierwszej linii
• Po wojnie budowała pamięć o podziemiu w Londynie

Powstanie Warszawskie przypomina historię kobiety z Ciechanowa

1 sierpnia 1944 roku o godzinie 17.00 w Warszawie rozpoczęło się Powstanie Warszawskie. Planowana na kilka dni walka trwała do 2 października 1944 roku i stała się największym zrywem polskiego podziemia przeciwko niemieckiemu okupantowi.

W Ciechanowie rocznicę uczczono przy pomniku Powstańców Warszawskich. Delegacja Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie, z dyrektorem Robertem Kołakowskim, złożyła kwiaty i zapaliła znicze. Wśród osób związanych z ziemią ciechanowską, które walczyły w Warszawie, była Janina Żórawska, pseudonim „Joanna”.

Urodziła się 29 września 1911 roku w Ciechanowie, na terenie cukrowni, gdzie jej ojciec Władysław Żórawski pełnił funkcję dyrektora w latach 1908-1912. Rodzina miała również majątek w Luszewie. Janina ukończyła chemię na Politechnice Warszawskiej, a przed wybuchem wojny zdobyła wykształcenie, które później wykorzystała w pracy konspiracyjnej.

„Joanna” pracowała po cichu, ale na pierwszej linii

W czasie okupacji Janina Żórawska działała w Komendzie Głównej Związku Walki Zbrojnej - Armii Krajowej. Kierowała pracami w dziale łączności wewnętrznej, a jednocześnie prowadziła kancelarię szefa Służby Uzbrojenia, podpułkownika Jana Szypowskiego „Leśnika”.

Konspiracyjne zaplecze nie przypominało bezpiecznego laboratorium. Produkcja uzbrojenia i materiałów potrzebnych podziemiu odbywała się w przypadkowych lokalach, pod stałym zagrożeniem dekonspiracją. Żórawska pracowała także w pracowni fotograficznej Andrzeja Honowskiego, chemika i filmowca, która stała się pierwszą konspiracyjną wytwórnią materiałów wybuchowych.

Bywała tam nocami. 13 stycznia 1943 roku była świadkiem aresztowania Honowskiego przez gestapo. To doświadczenie nie zatrzymało jej działalności. Gdy wybuchło Powstanie, znalazła się w poczcie dowódcy oddziału „Leśnik”.

Powstańcy walczyli między innymi o budynek Sądów Grodzkich, Nordwachę, halę autobusową przy ulicy Inflanckiej i zajezdnię tramwajową przy nieistniejącej już ulicy Sierakowskiej. Żórawska uczestniczyła również w obronie kompleksu Polskiej Wytwórni Papierów Wartościowych. Po upadku Starego Miasta oddział miał przejść kanałami do Śródmieścia. Wkrótce „Joanna” trafiła do niemieckiej niewoli.

Jako jeniec o numerze 47079 przebywała w obozie Stalag XI A Altengrabow, a później w jego szpitalnym podobozie w Gross Lübars. Warunki były skrajnie ciężkie: baraki nie miały często drzwi, okien ani podłóg, brakowało sanitariatów, a pomieszczenia opanowały insekty i szczury. Jeńców wyzwoliły wojska amerykańskie 3 maja 1945 roku. 🕯️

Po wojnie budowała pamięć o podziemiu w Londynie

Po wyzwoleniu Janina Żórawska trafiła do Anglii i już tam pozostała. Jej majątek w Luszewie, odziedziczony po ojcu, został po wojnie rozparcelowany. Do rodzinnej ziemi nie wróciła.

Zamieszkała w Londynie i pracowała w Studium Polski Podziemnej, instytucji archiwalno-naukowej założonej w 1947 roku przez byłych żołnierzy AK. Cały wolny czas poświęcała pracom historycznym. Po latach, 26 marca 1965 roku, opowiedziała o Powstaniu profesorowi Januszowi Zawodnemu, historykowi, politologowi i uczestnikowi walk w Warszawie.

Wspominała nie tylko działania zbrojne, lecz także dramatyczne wybory, przed którymi stawali powstańcy:

„Byłam świadkiem rozstrzelania czterech szpiegów, wśród których znajdowała się jedna kobieta. Brakowało ochotników do wykonania egzekucji. W pewnym momencie usłyszałam krzyk kobiety - chciałam jej pomóc, ale jako żołnierz nie mogłam. Czułam się winna”.

Podkreślała też odwagę walczących kobiet. Opowiadała o rannej łączniczce „Kalinie”, która mimo ciężkiego urazu myślała przede wszystkim o tym, by pomóc bardziej potrzebującym. Przywoływała również historię sióstr „Uty” i „Wali”, które zginęły podczas odwrotu.

Janina Żórawska zmarła samotnie 4 sierpnia 1995 roku w Londynie, gdzie została pochowana. Była odznaczona Krzyżem Walecznych. Jej historia wraca dziś w Ciechanowie wraz z kwiatami składanymi pod pomnikiem - jako opowieść o kobiecie, która z rodzinnego miasta ruszyła w najciemniejsze strony wojennej historii, a później przez dekady pomagała tę historię zachować. 🌿

na podstawie: Muzeum Ciechanów.